Thể bị động (受身形): cách chia và cách dùng

Cách dùng thể bị động

1. 1. Bị động trực tiếp (直接受身)

   Chủ ngữ chính là đối tượng bị tác động. Câu chủ động đổi thẳng sang bị động, số thành phần không đổi. Người làm đi với に.

   • 私は先生に褒められました。 我受到了老师的表扬。
   • 弟に叱られました。 Tôi bị mắng.
   • 知らない人に名前を呼ばれた。 Tôi bị một người lạ gọi tên.

2. 2. Bị động chỉ chủ sở hữu (持ち主の受身)

   Thứ bị tác động là đồ vật, bộ phận cơ thể hoặc người thân CỦA chủ ngữ. Người chịu thiệt đứng đầu câu, vật bị tác động đi với を. Đây là chỗ người học hay dựng câu ngược.

   • 電車で足を踏まれました。 Tôi bị giẫm vào chân trên tàu điện.
   • 弟にパソコンを壊されました。 Tôi bị em trai làm hỏng máy tính.
   • 泥棒に財布を盗まれた。 我的钱包被偷了。

3. 3. Bị động gián tiếp — phiền phức (迷惑の受身)

   Đặc sản của tiếng Nhật, tiếng Việt không có dạng tương đương. Câu chủ động vốn KHÔNG có chỗ cho người nói, nhưng việc ấy làm phiền tới họ nên họ được đưa lên làm chủ ngữ. Dùng được cả với tự động từ.

   • 雨に降られて、風邪をひきました。 Bị mưa dội cho nên tôi cảm.
   • 友達に来られて、勉強できなかった。 Bạn đến chơi nên tôi không học được.
   • 子どもに泣かれて、困りました。 Con khóc làm tôi khổ sở.

4. 4. Bị động khách quan — nói về sự vật (客観受身)

   Không nêu ai làm, hoặc người làm không quan trọng. Hay gặp ở tin tức, văn viết, giới thiệu công trình. Người TẠO RA tác phẩm, phát minh thì đi với によって.

   • このお寺は400年前に建てられました。 Ngôi chùa này được xây từ 400 năm trước.
   • 会議は来週行われます。 Cuộc họp sẽ được tổ chức vào tuần sau.
   • 『源氏物語』は紫式部によって書かれました。 "Truyện Genji" do Murasaki Shikibu viết.

Cách chia thể bị động theo nhóm động từ

Chưa chắc một động từ thuộc nhóm nào? Xem cách nhận biết ba nhóm động từ.

Bảng chia 12 động từ thường gặp

Bốn kiểu câu bị động — nhận ra bằng chỗ đứng của chủ ngữ

迷惑の受身 là kiểu khó nhất vì tiếng Việt không có: 「雨に降られた」 dịch sát thành "bị mưa làm cho" — mưa không nhắm vào ai, nhưng người nói vẫn thấy mình chịu thiệt, và tiếng Nhật cho phép nói ra điều đó.

に hay によって

Những mẫu ngữ pháp dùng thể bị động

• 直接受身（N1はN2に〜られる） Tôi bị/được ai làm gì · N4
• 迷惑・所有物受身（N3を〜られる） Bị ai làm gì lên đồ vật của mình · N4
• 客観受身（Nは/が〜られる） Sự vật, sự việc được làm · N4
• 〜によって Bởi (ai) — người tạo ra, phát minh · N4
• 受身・使役・使役受身 Phân biệt ba dạng ở trình độ N3 · N3

例句

1. 私は先生に褒められました。 我受到了老师的表扬。
2. 電車で足を踏まれました。 Tôi bị giẫm vào chân trên tàu điện.
3. 弟にパソコンを壊されました。 Tôi bị em trai làm hỏng máy tính.
4. このお寺は400年前に建てられました。 Ngôi chùa này được xây từ 400 năm trước.
5. 『源氏物語』は紫式部によって書かれました。 "Truyện Genji" do Murasaki Shikibu viết.

Dễ nhầm — câu sai và câu đúng

• Tôi bị em trai làm hỏng máy tính

  私のパソコンが弟に壊されました。

  私は弟にパソコンを壊されました。

  Đây là 持ち主の受身: người CHỊU THIỆT đứng đầu câu, còn đồ vật đi với を. Đặt đồ vật làm chủ ngữ thì câu đúng ngữ pháp nhưng người Nhật không nói vậy — nó mất đi ý "tôi là người bị ảnh hưởng".

• Truyện Genji do Murasaki Shikibu viết

  『源氏物語』は紫式部に書かれました。

  『源氏物語』は紫式部によって書かれました。

  Người sáng tạo ra một tác phẩm, công trình, phát minh thì dùng によって. に dành cho người có tác động trực tiếp lên mình.

• Tôi được thầy khen

  私は先生が褒められました。

  私は先生に褒められました。

  Người thực hiện hành động trong câu bị động luôn đi với に, không phải が.

• Bị mưa nên tôi cảm

  雨が降って、風邪をひきました。

  雨に降られて、風邪をひきました。

  Câu trên chỉ kể "trời mưa rồi tôi cảm" — hai việc rời nhau. Dạng 迷惑の受身 mới nói được rằng chính cơn mưa gây thiệt cho mình. Đây là sắc thái tiếng Việt phải diễn giải mới ra.

Lỗi hay gặp

• Người thực hiện hành động đi với に: 先生に褒められる — không dùng が cho người đó.
• Khi đồ vật của mình bị làm gì, chủ ngữ là NGƯỜI chịu thiệt: 私は弟にパソコンを壊されました. Câu "私のパソコンが弟に壊されました" không tự nhiên.
• Nhóm II ở thể bị động trùng hình với thể khả năng (食べられる): phân biệt nhờ ngữ cảnh và trợ từ.
• Người tạo ra tác phẩm, công trình, phát minh dùng によって, không dùng に: 紫式部によって書かれた.
• Thể bị động của nhóm II TRÙNG HÌNH với thể khả năng và với kính ngữ — 食べられる có thể là "bị ăn", "ăn được" hoặc "ngài dùng bữa". Chỉ ngữ cảnh và trợ từ mới phân biệt được.

Các thể động từ khác

• N5 · Minna no Nihongo bài 14 Thể て て形 Nhóm I theo âm cuối thể từ điển: う・つ・る → って, む・ぶ・ぬ → んで, く → いて, ぐ → いで, す → して (riêng 行く → 行って).
• N5 · Minna no Nihongo bài 17 Thể ない ない形 Nhóm I đổi âm cuối sang cột あ rồi thêm ない (書く → 書かない), riêng う đổi thành わ (買う → 買わない).
• N4 · Minna no Nihongo bài 27 Thể khả năng 可能形 Nhóm I đổi âm cuối sang cột え rồi thêm る (書く → 書ける, 話す → 話せる).
• N4 · Minna no Nihongo bài 31 Thể ý chí 意向形 Nhóm I đổi âm cuối sang cột お rồi thêm う (書く → 書こう, 飲む → 飲もう).
• N4 · Minna no Nihongo bài 48 Thể sai khiến 使役形 Nhóm I đổi âm cuối sang cột あ rồi thêm せる (行く → 行かせる), riêng う đổi thành わ (手伝う → 手伝わせる).
• N3 · Nối tiếp bài 48 · trình độ N3 Thể sai khiến bị động 使役受身形 Chia thể sai khiến trước rồi đổi せる → せられる.
• N3 · Minna no Nihongo bài 49 敬语 尊敬語 Ba cách: お + thể ます (bỏ ます) + になる (お書きになる); dạng 〜れる／られる chia y hệt thể bị động (書かれる); và động từ riêng phải thuộc lòng (行く・来る・いる → いらっしゃる)..
• N3 · Minna no Nihongo bài 50 谦卑的语言 謙譲語 Công thức お ＋ thể ます bỏ ます ＋ する／いたす (お持ちする, お送りいたします); động từ gốc Hán dùng ご ＋ danh từ ＋ する／いたす (ご案内いたします).