Trong cuộc sống, dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào — dù trời có sập, dù sóng gió ập đến bất ngờ, dù nghèo khó, thất bại hay cô đơn đến tột cùng — điều quan trọng nhất mà mỗi người cần ghi nhớ là phải bảo vệ bản thân mình trước.
Không phải vì ích kỷ, cũng không phải vì thờ ơ với người khác. Mà vì chỉ khi bản thân còn đứng vững, còn đủ sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, người ta mới có thể tiếp tục sống, tiếp tục học, tiếp tục yêu thương và giúp đỡ những người xung quanh.
Câu chuyện của nhiều du học sinh Việt Nam tại Nhật Bản — trong đó có những bi kịch đau lòng như vụ một nữ sinh tự tử tại Sakai, Osaka, để lại lá thư tuyệt mệnh đầy day dứt — đã một lần nữa nhắc chúng ta về điều ấy một cách đau đớn và sâu sắc. Và cũng chính từ những câu chuyện ấy, từ trải nghiệm thật của rất nhiều người từng đặt chân đến xứ sở mặt trời mọc với giấc mơ đổi đời, chúng ta càng thấy rõ giá trị của việc biết tự bảo vệ mình, của sự đồng cảm, và của một cộng đồng biết sẻ chia.
Phía sau những tấm ảnh lung linh
Cuộc sống du học sinh không phải là tấm ảnh lung linh trên mạng xã hội với những buổi dạo phố, những món ăn ngon hay những tấm bằng đẹp đẽ. Phía sau ánh sáng đó là những đêm thức trắng vì áp lực học tập, vì tiền học phí, vì tiền nhà, vì nợ nần.
Nhiều em mang theo giấc mơ đổi đời, mang theo kỳ vọng của cả gia đình, mang theo số tiền vay mượn lớn hơn cả thu nhập một năm của bố mẹ. Các em đến một đất nước xa lạ với vốn tiếng Nhật còn hạn chế, với trái tim đầy hy vọng nhưng cũng đầy sợ hãi. Mỗi ngày là một cuộc chiến: chiến với bài vở, chiến với giờ làm thêm, chiến với sự cô đơn, và chiến với cảm giác “mình không được phép thất bại”.
Có những người lần đầu đặt chân đến Nhật cũng đã trải qua đúng cảm giác ấy — việc làm, tiền ăn, tiền nhà xoay như chong chóng. Bố mẹ ở Việt Nam lấy đâu ra tiền mà gửi sang, khi bản thân mình còn đang vật lộn, nhất là giai đoạn Covid mất việc. Cảm giác ấy rất nặng nề.
May mắn thay, một số người đã tìm thấy chỗ dựa: những ngôi nhà hội quán sinh viên, những cộng đồng cùng xuất phát từ bần nông, cùng mang giấc mơ du học đổi đời, những người bạn đồng hành sẵn sàng giúp đỡ từ lúc còn ở Việt Nam cho đến khi sang Nhật. Những điểm tựa ấy quý giá vô cùng — nhưng không phải ai cũng có được chúng ngay từ những ngày đầu.
Sự thiếu sẻ chia — căn bệnh thầm lặng
Ở quê nhà, chúng ta còn có gia đình, bạn bè, hàng xóm để tâm sự. Nhưng khi bước chân sang Nhật, nhiều du học sinh như bị đẩy vào một không gian biệt lập. Họ sợ nói ra khó khăn vì sợ bị coi là yếu đuối, sợ làm bố mẹ buồn, sợ bạn bè xa lánh, sợ nhà trường đánh giá thấp. Họ chọn im lặng. Họ chọn gánh tất cả một mình.
“Con xin lỗi bố mẹ… Con không còn mặt mũi nào để gặp lại mọi người nữa… Cuộc sống cứ xoay vòng quanh việc đi làm, kiếm tiền rồi đóng học…”
— Trích lá thư tuyệt mệnh của một nữ du học sinh tại Sakai, Osaka
Những dòng chữ ấy không chỉ là lời từ biệt. Đó còn là một lời tố cáo sự thiếu sẻ chia, thiếu lắng nghe trong chính cộng đồng chúng ta. Nhiều người sống cạnh nhau nhưng không biết người kia đang khổ. Nhiều nhóm bạn chỉ trò chuyện về thành tích, về việc làm thêm kiếm được bao nhiêu, về việc thi đậu trường nào — mà quên hỏi nhau một câu rất ngắn: “Hôm nay cậu ổn chứ?”. Áp lực cứ thế tích tụ trong im lặng, đến một ngày bùng nổ thành bi kịch.
Có lẽ đó là cách mà bạn ấy giải quyết đi những nỗi niềm bấy lâu nay, những điều đã tích tụ quá nhiều trong một thời gian dài. Tuy nhiên, đó không phải là cách giải quyết khôn ngoan.
Có lẽ chặng đường ấy dừng lại là một sự giải thoát. Nhưng bạn có nghĩ rằng mình đã quá ích kỷ với chính bản thân mình không? Cha mẹ sẽ khổ sở đến nhường nào cơ chứ.
Khi có nhiều lời ra tiếng vào, bạn hãy nên bỏ hết ngoài tai. Hãy quay lại với chính gia đình của mình, hãy sẻ chia…
Có thể một trái tim ngừng đập, nhưng hãy nghĩ xem biết bao nhiêu trái tim đang tan nát ngoài kia vì bạn cơ chứ: người thân, gia đình, bạn bè. Nếu không làm được điều gì lớn lao, thì ít ra hãy trân trọng lấy bản thân mình.
Thiếu cảm thông còn nguy hiểm hơn
Nhiều người nhìn vào du học sinh chỉ thấy “các em may mắn được đi nước ngoài”, chỉ thấy “các em phải cố gắng hơn”, chỉ thấy “các em không được phép than vãn”.
Họ quên rằng áp lực tài chính có thể khiến một người nhịn ăn vài ngày. Áp lực học tập có thể khiến người ta mất ngủ triền miên. Áp lực tâm lý có thể khiến người ta tin rằng mình vô dụng. Họ quên rằng đằng sau mỗi nụ cười trên ảnh Facebook là những đêm khóc một mình trong phòng trọ chật hẹp. Và họ quên rằng không phải ai cũng đủ mạnh mẽ để vượt qua tất cả.
Sự thiếu cảm thông ấy vô tình đẩy những người đang yếu đuối vào sâu hơn trong bóng tối. Những câu nói tưởng như vô hại — “các bạn trẻ bây giờ sướng quá”, “đi Nhật mà còn kêu khó”, “cố gắng lên chứ” — có thể trở thành những nhát dao sắc. Trong khi đó, những người thật sự hiểu thường im lặng lắng nghe, đưa tay nắm lấy, hoặc chỉ nói một câu giản dị: “Mình hiểu. Cậu không đơn độc.”
Những áp lực chồng chất
- Tài chính
- Nhiều em phải làm hai, ba việc cùng lúc, ngủ chỉ vài tiếng mỗi ngày. Có những ngày tiền không đủ để ăn no, phải tính toán từng đồng.
- Học tập
- Tiếng Nhật học thuật khác hoàn toàn với tiếng Nhật giao tiếp, bài vở nặng, kỳ thi khắc nghiệt, và nỗi sợ bị đuổi học luôn hiện hữu.
- Cảm xúc
- Sự xa cách gia đình, sự khác biệt văn hóa, sự cô đơn kéo dài khiến nhiều người rơi vào trầm cảm mà không nhận ra.
- Danh dự
- Họ mang trên vai kỳ vọng của cả dòng họ, sợ “thất bại” hơn cả sợ chết.
Giai đoạn Covid càng làm mọi thứ trở nên tồi tệ hơn — mất việc làm thêm, hạn chế đi lại, cách ly, nỗi lo bệnh tật. Tất cả những áp lực ấy tích tụ dần, đến một ngày không còn sức chịu đựng, một số người đã chọn cách kết thúc mọi thứ. Đó không phải vì họ yếu đuối, mà vì họ đã cố gắng quá sức trong một thời gian quá dài mà không được sẻ chia, không được cảm thông.
Vậy làm thế nào để bảo vệ bản thân?
Học cách thừa nhận rằng mình đang yếu đuối
Không phải lúc nào cũng phải mạnh mẽ. Nói ra “mình đang rất mệt”, “mình cần giúp đỡ” không phải dấu hiệu của thất bại, mà là dấu hiệu của sự khôn ngoan.
Hãy tìm một người tin tưởng để tâm sự: bạn cùng phòng, thầy cô, hội người Việt tại địa phương, hoặc đường dây hỗ trợ tâm lý. Ở Nhật có nhiều tổ chức hỗ trợ du học sinh, có các đường dây nóng tư vấn bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh. Đừng ngại sử dụng chúng.
Những ngôi nhà hội quán sinh viên, những cộng đồng xuất phát từ cùng hoàn cảnh bần nông như nhiều người từng trải qua, chính là những chỗ dựa quý giá. Hãy trân trọng và xây dựng chúng.
Đặt sức khỏe của bản thân lên hàng đầu
Ngủ đủ giấc, ăn uống điều độ, dành thời gian nghỉ ngơi dù chỉ nửa tiếng mỗi ngày. Đừng để áp lực tiền bạc nuốt chửng toàn bộ thời gian sống của mình.
Nếu cần, hãy mạnh dạn nói chuyện với nhà trường về việc giãn nợ học phí, xin học bổng, hoặc tạm thời giảm giờ làm thêm. Cuộc sống không chỉ có học và kiếm tiền. Nó còn có những khoảnh khắc được thở, được cười, được cảm nhận mình còn sống. Hãy học cách nói “không” khi quá tải, và học cách xin nghỉ khi cơ thể lẫn tâm trí đã báo động.
Cộng đồng cần thay đổi cách hỏi han
Thay vì chỉ hỏi “em học thế nào rồi?”, hãy hỏi “em có khỏe không?”, “em có cần giúp gì không?”. Thay vì chỉ khen thành tích, hãy lắng nghe khó khăn.
Nhà trường, hội đoàn người Việt, lãnh sự quán cần có kênh hỗ trợ tâm lý thường xuyên, những buổi chia sẻ kinh nghiệm thực tế, những nhóm tương trợ lẫn nhau. Gia đình ở quê nhà cũng cần hiểu rằng con mình đang chiến đấu rất gian khổ — và đôi khi chỉ một câu “con cứ cố gắng, bố mẹ luôn ở đây” cũng đủ để các em đứng vững thêm một chút.
Những cộng đồng như hội quán sinh viên xuất phát từ Huế hay các tỉnh khác đã chứng minh rằng khi con người biết nắm tay nhau, hành trình sẽ nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Xây dựng những kỹ năng sống cơ bản
Quản lý tài chính cá nhân, quản lý thời gian, nhận diện dấu hiệu trầm cảm, và biết khi nào cần tìm sự giúp đỡ chuyên nghiệp.
Hãy nhớ: xin giúp đỡ không phải là yếu đuối, mà là cách thông minh nhất để bảo vệ bản thân. Hãy tìm những người đi trước, những người từng trải qua giai đoạn khó khăn tương tự, để học hỏi kinh nghiệm. Và rồi, hãy trở thành người sẵn sàng lắng nghe cho những người đi sau.
Hãy bắt đầu từ hôm nay
Cuối cùng, mỗi người chúng ta cần nhớ rằng cuộc sống không phải là cuộc đua để chứng minh mình giỏi hơn người khác. Nó là hành trình để học cách sống với chính mình, để biết yêu thương bản thân trước khi yêu thương người khác.
Dù ở bất kỳ hoàn cảnh nào — dù nghèo khó, dù thất bại, dù cô đơn đến tột cùng — hãy bảo vệ bản thân mình trước. Vì chỉ khi còn sống, còn tỉnh táo, còn đủ sức, chúng ta mới có thể viết tiếp câu chuyện của mình, mới có thể trở thành chỗ dựa cho những người khác, và mới có thể biến những áp lực thành động lực để trưởng thành.
Hãy lắng nghe nhiều hơn. Hãy sẻ chia nhiều hơn. Hãy cảm thông nhiều hơn. Và trên hết, hãy bảo vệ chính mình. Vì không có thành công nào đáng giá bằng một cuộc sống còn nguyên vẹn cả về thể xác lẫn tâm hồn.
Những giấc mơ đổi đời của những người xuất phát từ bần nông vẫn đẹp, vẫn đáng theo đuổi, nhưng chỉ khi chúng ta còn đủ sức để sống và để mơ. Hãy bắt đầu từ việc bảo vệ chính mình ngay hôm nay.